Ti krah kdrăn lŏ ti ƀuôn hgŭm knông lăn Ia Lốp, čar Daklak, Bùi Văn Danh, sa čô mnuih juăt leh hlăm bruă ngă lŏ hma hlue knhuah hđăp mă bruă hŏng ai tiê pô, ară anei dôk ti anăp kdrăp krih êa drao hŏng êdeh phiơr amâo mâo mnuih mgăt, pioh krih êa drao kơ lŏ pô. Tui si Danh, kyua mâo ba yua kdrăp mă bruă mrâo mrang, snăn bruă krih êa drao răng mgang mnơ̆ng pla mjing jing sa mta bruă luič lu mmông snăk, ƀiădah ară anei mdul leh êdi knŏng ka bŏ mơh 10 mnĭt kơ êbeh  1 héc-ta, mdul mơh kơ ai tiê mnuih, lehanăn kơ ênoh bi liê, mđĭ klei tŭ dưn hlăm bruă knuă.

“Mâo leh kdrăp krih dưi phiơr amâo mâo pô mgăt ôh jing jăk găl êdi pioh krih êa drao. Pô yua kdrăp anei jing mdul kơ mnuih mă bruă lehanăn truh yan wiă ksă knar mơh, ba wĭt klei tŭ dưn đĭ mơh, bi hrŏ ênoh bi liê hĭn.”

Mbĭt hŏng klei mđĭ kyar kdrăp mă bruă, ba yua kdrăp mrâo mrang, phung ngă lŏ hma hlăm ƀuôn hgŭm ti krĭng knông lăn msĕ si Ea Bung, Ea Súp, Ia Lốp hlăk ƀrư̆ ƀrư̆ bi mlih hdră mă bruă, hlue hdra êlan thâo răng kriê wăl hdĭp mda, dưn yua jih mnơ̆ng pô mâo, kñăm bi hrŏ ênoh bi liê hlăm kdrăn lŏ. Ti ƀuôn hgŭm Ea Súp, mâo êbeh 300ha mdiê mă yua leh hdră “1 brei ngă 5 bi hrŏ”, mguôp hŏng klei ba yua lu hbâo brŭ čŏgn mđam mă pô mơ̆ng dŭm mta djah mơ̆ng bruă lŏ hma pla mjing. Amâo mâo čuh ôh adrăng ƀiădah mđam lŏ pruê bi mbrŭ lăn, ngă êbhuč, mjing klei mkiêt mkriêm kơ ênoh bi liê bruă blei hbâo pruê, mđĭ klei jăk jing kơ lăn. Nguyễn Xuân Luân, mơ̆ng êpul hgŭm bruă bi hrŏ ƀun Ea Súp lač:

“Ktrâo atăt mnuih ƀuôn sang bi thâo mđam hbâo brŭ ti sang. Leh thâo mđam hbâo brŭ jing bi hrŏ ênoh bi liê, lehanăn boh mnga mdiê kuê đĭ hĭn mơh, lăn lŏ êbhuič nanao. Mnuih ƀuôn sang bi lač, hbâo brŭ pô čŏng mđam jing jăk hĭn.”

Lŏ dơ̆ng hlăm dŭm hdră êlan dưi bi mlih, mnuih ƀuôn sang mâo nanao klei mjuăt bi hriăm, kčĕ bruă hlăm lŏ mtam. Êjai anăn, klei pŏk kđăl êa thâo dưn yua thu lehanăn msah bi djŏ, đru bi hrŏ hlăm brô 30% hnơ̆ng êa, lehanăn bi hrŏ mơh hnơ̆ng kbiă êwa čhŏ mê-tan. Kyua mâo klei đru hlăm hdră mă bruă, ênoh bi liê ăt hrŏ mơh mơ̆ng 15–20% ƀiădah boh mnga mdiê mâo ba wĭt mơ̆ng 6–8 tôn/ha, snăn klei tŭ dưn mâo jing mdua kơ boh mnga lehanăn kơ wăl hdĭp mda.

Mđrĭng hŏng bruă mđĭ klei dlăng kriê wiê ênăk, dŭm alŭ wăl lŏ mâo mơh klei bi hgŭm hŏng “4 phung” kñăm mghaih msir klei tĭng “djŏ boh mnga luič ênoh”. Phung duh mkra hgŭm mơ̆ng akŏ hlŏng truh kơ hrui blei, đru kơ mnuih ƀuôn sang hơĭt ai tiê ngă lŏ. Vũ Đình Mười, sa čô pô duh mkra mnia mblei mơ̆ng bruă mdiê braih ti alŭ wăl brei thâo, klei sa ai mă bruă mbĭt hŏng mnuih ƀuôn sang, mâo ba wĭt leh klei tŭ dưn jăk wăt kơ mnuih ƀuôn sang lehanăn hŏng phung duh mkra mnia mblei.

“Hmei mâo leh hdră sa hnơ̆ng mơ̆ng akŏ jing mkăp mjeh, mkăp hbâo pruê lehanăn hrui blei boh mnga. Hŏng bruă pla mdiê ba wĭt klei tŭ dưn jing kdlưn hĭn, ƀiădah lĕ brei nao mđrĭng hlăm bruă bi hgŭm kjăp hĭn hmei hŏng mnuih ƀuôn sang. Mâo klei kuôl kă hgŭm bruă hlăm klei kjăp.”

Tui si Nguyễn Hắc Hiển, Khua anôk bruă pla mjing lehanăn răng mgang mnơ̆ng pla mjing čar Daklak, alŭ wăl mjing leh krĭng truăn pla mdiê pioh čhĭ, ƀrư̆ ƀrư̆ srăng mkăp djăp mdiê pioh čhĭ hlăm ala čar pô lehanăn chcĭ kơ ala tač êngao. Klei mnuih pla mjing dơ̆ng bi mlih bruă ruah mjeh jăk, klei pla mjing djŏ hŏng ênoh čuăn doh VietGAP, mđĭ klei tŭ dưn braih mkuê̆, lehanăn ênoh mâo ba wĭt kơ mnuih pla mjing, mbĭt anăn jing knhuang nao hlăm klei bhiăn kjăp hlue ênoh čuăn carbon srăng mkŏ mjing mơ̆ng thŭn 2028. Hiển brei thâo, knơ̆ng bruă lŏ hma lehanăn wăl hdĭp mda čar Daklak hlăk mđrăm mbĭt hŏng dŭm anôk bruă djŏ tuôm, mbĭt hŏng mnuih pla mjing ngă bruă hlăm klei bi hrŏ êwa čhŏ hlăm čar.

“Hŏng mdiê boh sĭt dưi ba yua leh hdră êlan mă bruă thu lehanăn msah nao mbĭt, djŏ hŏng ênoh čuăn ala tač êngao, snăn jing jăk găl leh. Klei yuôm bhăn hĭng jing mnuih ƀuôn sang brei mâo klei thâo săng, klei thâo săng nao mđrĭng hŏng bruă klam mơ̆ng pô răng mgang wăl hdĭp mda doh, lehanăn mâo bruă klam mđrăm mbĭt hŏng yang ƀuôn. Mbĭt anăn mđĭ hĭn klei tŭ dưn bruă knuă, mđĭ ênoh mâo ba wĭt hlăm sa ênha lăn pla mjing.”

Mơ̆ng dŭm kdrăn lŏ dôk hlăm krĭng thu krô, mâo leh klei bi mlih hlăm hdră êlan mă bruă, thâo ba yua kdrăp mrâo, mđĭ hĭn klei thâo bi hgŭm, snăn dưi đru leh kơ mnuih ƀuôn sang ngă lŏ hma hlăm dŭm boh ƀuôn hgŭm ti knông lăn Ea Súp, Ea Bung, Ia Lốp ƀrư̆ ƀrư̆ mđĭ boh tŭ dưn mơ̆ng mdiê braih. Yap anei jing hdră êlan djŏ, kjăp đru kơ bruă lŏ hma krĭng dleh dlan hlăm čar Daklak anei dưi hdĭp găl guôp hŏng yan adiê dôk bi mlih, mđĭ ai bi ktưn hlăm klei bi mnia mblei./.