Klĭt hri asăr ală jing aruăt ti gŭ anak ală, mâo bruă klam tŭ mă klei mngač leh anăn ba mơĭt kơ dlô. Anei ăt jing anôk mâo lu aruăt êrah điêt, ƀiădah ênưih kpĕ êka kyua klei mlih mơ̆ng mtah mmih hlăm êrah. Êjai mta mmih hlăm êrah đĭ hlăm wưng sui, dŭm aruăt êrah anei ênưih kpĕ êka, ngă truh klei amâo mâo jăk kơ klĭt hri asăr ală. Klei anei tơdah amâodưi ksiêm dlăng srăng truh klei mmăt ală, đa đa mmăt ală hlŏng lar. Klei hŭi hyưt  mơ̆ng klei ruă anei đĭ đĭ hgăm. Hlăm wưng tal êlâo, pô ruă amâo mâo ƀuh klei ruă klă ôh.

Hluê si klei tĭng mkă mơ̆ng Sang êa drao ală Dak Lak, grăp thŭn mâo mơ̆ng 2000 - 3000 čô ruă mâo mta mmih hlăm êrah hriê mkă dlăng dŭm klei ruă kơ ală. Hlăm anăn mâo truh 700 čô dưi hmao ƀuh klei ruă klĭt hri asăr ală mâo mta mmih hlăm êrah. Phung nai aê mdrao brei thâo, lu phung ruă knŏng nao mkă dlăng leh ală ƀuh klei mmăt. Klei anei ngă kơ bruă mdrao mgŭn tuôm hŏng lu klei dleh dlan, đa đa mâo phung ală amâo mâo lŏ mngač msĕ hŏng êlâo. Klă sĭt brei ƀuh, klei thâo săng mơ̆ng pô ruă kơ ală ăt adôk kƀah, êjai anăn anei jing sa hlăm dŭm klei arưp aram dưi hmao ƀuh hnưm tơdah mkă dlăng grăp tuôr.

Lê Thị Thịnh (63 thŭn) ti să Krông Ƀŭk, čar Dak Lak mâo êbeh 10 thŭn hdĭp mbĭt hŏng klei ruă mâo mta mmih hlăm êrah. Êngao kơnăn, ñu lŏ mâo dŭm klei ruă mkăn msĕ si ruă kboh, hnơ̆ng êrah đĭ leh anăn prăi hlăm êrah…Dŭm klei ruă anei bi rai aruăt êrah hlăm asei mlei leh anăn ngă truh klei ruă hlăm ală. Aduôn Lê Thị Thịnh brei thâo:

“Kâo mâo klei ruă mâo mta mmih hlăm êrah êbeh 12 thŭn leh. Truh thŭn 2025,êjai nao mkă dlăng aê mdrao ƀuh mâo klei ruă klĭt hri asăr ală leh anăn brei ktuê dlăng, mdrao grăp tuôr 6 mlan sa blư̆. Ală akâo mmăt ƀrư̆ ƀrư̆. Aê mdrao lač tơdah amâo mâo hmao mdrao srăng truh kơ klei bum ală, êjai klei mblač dleh sơnăk. Êlâo anăn kâo ăt krăn jơ̆ng kngan jêñ jêñ. Ară anei, klei ruă hmăi lu sơnăk kơ klei hdĭp aguah tlam.

Hluê si aê mdrao CKI Nguyễn Thị Minh Hải – k’iăng khua anôk mdrao kluôm, Sang êa drao ală Dak Lak, boh klei msĕ hŏng aduôn Thịnh amâo mâo ƀiă ôh. Lu phung ruă mâo mta mmih hlăm êrah ăt lĕ hlăm klei msĕ êjai ƀuh klei ruă klĭt hri asăr ală hnui leh. Sa hlăm dŭm mta phŭn jing klei amâo mâo mđing mơ̆ng pô ruă. Lu phung mâo klei ruă mâo mta mmuh hlăm êrah knŏng mđĭ ksiêm dlăng dŭm klei ruă kboh, boh ƀleh, tiê…ƀiădah amâo mâo uêñ mĭn kơ bruă mkă dlăng ală. Êngao kơnăn, kyua klei ruă amâo mâo ruă, amâo mâo klei bi knăl klă hlăm wưng tal êlâo ngă kơ pô ruă ênưih amâo mâo uêñ. Leh ală mmăt, lu mnuih lŏ bi čhuai hŏng klei ruă ală thŭn khua amâodah mnga tak. Kyua klei amâo mâo mđing anăn ngă kơ mmông yuôm čiăng hmao ƀuh leh anăn mdrao mgŭn klei ruă anei êgao hĕ. Arưp aram lŏ mâo klei ruă klĭt hri asăr ală kreh đĭ hlăm brô 5 thŭn mâo klei ruă mâo mta mmih hlăm êrah leh anăn lŏ dơ̆ng đĭ hluê hruê mmông. Aê mdrao CKI Nguyễn Thị Minh Hải brei thâo:

Phung mâo klei ruă mâo mta mmih hlăm êrah čiăng ksiêm dlăng jăk mta mmih hlăm êrah leh anăn čŏng pô mkă dlăng ală jêñ jêñ. Ƀiă êdi sa thŭn nao mkă dlăng ală sa blư̆, bi hŏng phung mâo klei ruă mơ̆ng 5 thŭn kơ dlông, srăng nao mkă dlăng mơ̆ng 1 - 2 blư̆ grăp thŭn. khădah ală ƀuh dôk jăk ƀiădah ăt nao mkă dlăng. bruă mkă dlăng hnưm srăng đru hmao ƀuh hnưm dŭm klei kpĕ êka mơ̆ng wưng tal êlâo, mơ̆ng anăn hmao mdrao, bi hrŏ klei mmăt ală.”

Bruă hmao ƀuh hnưm mâo bruă klam yuôm bhăn hlăm mdrao mgŭn. Tơdah dưi hmao mdrao, pô ruă dưi ksiêm dlăng leh anăn bi êmưt klei đĭ kjham. Čiăng gang mkhư̆ klei ruă klĭt hri asăr ală, pô ruă srăng ksiêm dlăng jăk mta mmih hlăm êrah, rơ̆ng kơ knhuah hdĭp jăk, hluê ngă djŏ klei mdrao mgŭn mơ̆ng aê mdrao leh anăn mkă dlăng ală djŏ tuôr.

Klei ruă klĭt hri luôm asăr ală jing sa hlăm dŭm klei truh kjham huĭ hyưt, srăng hmăi kjham kơ ală tơdah amâo hmao ƀuh leh anăn mdrao mdrao mgŭn. Čiăng đru kơ diih thâo săng hĭn kơ hnơ̆ng huĭ hyưt klei ruă anei leh anăn hdră gang mkhư̆ tŭ dưn, êpul čih klei mrâo mâo leh klei bi trông hŏng aê mdrao chuyên khoa I Nguyễn Thị Minh Hải - K’iăng Khua anôk mdrao lu klei ruă, sang êa drao ală Dak Lak:

- Pô ruă mâo lu mta mmih hlăm asei mlei brei nao ksiêm mkă dlăng ală tơdah mâo ya klei bi êdah ơ Aê mdrao?

Aê mdrao CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Mnuih ruă mâo lu mta mmih hlăm asei mlei brei nao ksiêm mkă dlăng ală mtam tơdah mâo dŭm klei bi êdah snei: Ală dlăng mmăt, dlăng amâo klă, ƀuh bi kdĭt jŭ amâo dah dlăng msĕ si mâo aruê phiơr ti anăp, amâo msĕ si mnơ̆ng gang ti anăp. Boh nik, tơdah dlăng amâo klă amâo dah amâo lŏ thâo ƀuh brei nao mtam kơ sang êa drao mdrao ală, huĭdah anei jing klei bi êdah mơ̆ng klei ruă mâo ti ală, msĕ si klei ruă klĭt hri asăr ală brei nao mdrao mjêč mtam. Hluê si Êpul bruă mdrao mgŭn tar rŏng lăn, klei ruă klĭt hri asăr ală hŏng mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei jing mta phŭn ngă truh klei bum ală ƀiădah drei dưi gang mkhư̆. Kyua anăn, mnuih ruă amâo guôn dôk guôn klei bi êdah ƀiădah brei nao ksiêm mkă dlăng ală tơdah mâo klei bi mklă mâo lu mta mmih hlăm asei mlei čiăng pral hmao ƀuh lehanăn nao mdrao.

- Ară anei, klei ruă klĭt hri hlăm asăr ală maoa ya hdră mdrao lehanăn boh tŭ tơdah pral hmao ƀuh, ơ aê mdrao?

Aê mdrao CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Ară anei klei ruă klĭt hri asăr ală ti mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei mâo lu hdră mdrao ênuk mrâo msĕ si tlŏ êa drao nội nhãn, laser lehanăn blač mdrao. Hlăm anăn, tlŏ êa drao nội nhãn hlăk jing hdră mdrao phŭn lehanăn dưi mđĭ klei mngač mơ̆ng ală. Laser đru mkhư̆ klei ruă đĭ kơ kjham, bi blač mdrao dưi ba yua tơdah mâo klei bi êdah kbiă êrah amâo dah kpŏk klĭt ală. Tui hluê mdê bi klei ruă, aê mdrao srăng ruah hdră mdrao djŏ guôp, knŏng ba yua sa amâo dah bi hgŭm lu hdră mdrao mbĭt. Klei yuôm bhăn jing tơdah drei hnưm hmao ƀuh lehanăn mdrao djŏ, dưi mkhư̆ truh 90% klei amâo lŏ thâo ƀuh. Kyua anăn, mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei brei nao ksiêm mkă dlăng ală nanao, khădah amâo mâo ya klei bi êdah mơ̆ng klei ruă.

- Ơ aê mdrao, hlăm ya wưng mnuih ruă klĭt hri asăr ală hŏng pô mâo lu mta mmih hlăm asei mlei srăng ngă truh klei bum ală?

Aê mdrao CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải:  Klei ruă klĭt hri asăr ală ti mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei huĭ srăng ngă kơ ală amâo lŏ mngač lu jing drei hmao ƀuh hnui đei. Klă klơ̆ng jing klei ruă anei đĭ kơ kjham, ngă kbiă êrah amâo dah kpŏk klĭt ală. Êngao anăn, klei ruă anei srăng ngă kơ ală dlăng amâo lŏ mmăt, truh kơ bum ală tơdah drei pral amâo nao dŏng mdrao. Klei năng mđing jing ti wưng hnưm, mnuih ruă amâo mâo ya klei bi êdah ôh kyua anăn kreh amâo mđing lehanăn lui hĕ mmông yuôm bhăn čiăng dŏng mdrao. Kyua anăn, mnuih mâo lu mta mmih brei nao ksiêm dlăng ală grăp wưng čiăng hnưm hmao ƀuh lehanăn pral mdrao, bi hrŏ klei đĭ kơ kjham.

- Mâo ya klei mĭn soh čhuai ngă kơ mnuih ngă lŏ ngă mđĭ klei ruă anei truh kơ kjham hĭn, Ơ aê mdrao?

Aê mdrao CK 1 Nguyễn Thị Minh Hải: Boh sĭt, êngao kơ bruă amâo nao ksiêm dlăng grăp gưl, lu mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei lŏ mâo dŭm klei mĭn soh čhuai mkăn, msĕ si: Tal sa mĭndah ală ka mmăt ka mâo klei ruă ôh, hlăk klei ruă klĭt hri asăr ală ti mnuih mâo lu mta mmih hlăm asei mlei ti wưng hnưm amâo mâo klei bi êdah ôh, ka ngă mmăt ală ôh ƀiădah boh sĭt klei ruă anei dôk mâo hlăm grăp hruê. Tal dua, knŏng drei ksiêm dlăng mta mmih dưi leh, ƀiădah klă sĭt khădah mta mmih dưi ksiêm dlăng kjăp ƀiădah brei drei ăt nao ksiêm dlăng ală grăp gưl kyua klei truh amâo jăk ti ală kreh mâo hŏng klei hgăm amâo thâo kral ôh. Tal tlâo jing pô ruă amâo đei mđing kơ klei ruă klĭt hri asăr ală ti mnuih mâo lu mta mmih, mĭndah ală amâo lŏ mngač kyua thŭn khua anăn bi kdung amâo nao ksiêm mkă dlăng, guôn ktŏ kơh nao. Êngao anăn, mâo dŭm čô amâo nao čiăng tlŏ êa drao nội nhãn amâo dah laser kyua huĭ ruă, hmăi kơ klei mngač kơ ală, bi kdung hdră mdrao ngă kơ klei ruă đĭ kơ kjham. Hluê si Êpul bruă mdrao mgŭn tar rŏng lăn, lu mnuih bum ală kyua klei ruă klĭt hri asăr ală ti mnuih maoa lu mta mmih dưi gang mkhư̆ tơdah pral hmao ƀuh lehanăn hnưm dŏng mdrao. Kyua anăn, klei thâo săng lehanăn pral mdrao mgŭn jing yuôm bhăn snăk./.

Lač jăk kơ Aê mdrao hŏng dŭm klei blŭ hrăm tŭ yuôm anei.